خود مىگرفت . رفته‌رفته در زبان عربى هم گونه‌اى از ادبيات به وجود آمد كه پيش از آن در آن زبان سابقه نداشت . و آن چيزى بود كه به پادشاهان و هرآنچه بديشان بازمىگشت ارتباط مىيافت ، از آيين كشوردارى گرفته تا آداب و رسوم دربار و درباريان و مانند اينها كه مجموعهء آنها را در عربى به نامهائى همچون ادب الملوك يا نصيحة الملوك يا الآداب السلطانيه و نظاير اينها ناميده‌اند . از اين مجموعه كه مشتمل بر مطالب گوناگون بوده ، برخى كه منظور از اين توضيح هم همان است ، آن دسته از اين نوشته‌ها است كه بر آداب و رسومى اشتمال داشته‌اند كه رعايت آنها بر همهء اطرافيان شاه و باشندگان مجلس او از نديمان و غير نديمان واجب بوده و از آيين ايرانيان به دربار خلفا و بخصوص خلفاى عباسى راه يافته و در كتابهائى هم به زبان عربى تدوين شده بود كه زبان‌دارترين همهء آنها از اين لحاظ كتاب « التاج فى اخلاق الملوك » منسوب به جاحظ است كه خود بر پايه يكى از تاج‌نامه‌هاى ساسانى در همين زمينه فراهم آمده و عناصر عربى و اسلامى هم بر آن افزوده شده است . « 1 » در مقدّمهء آن كتاب در علت تأليف آن چنين آمده : كه چون بيشتر عامّه و برخى از خواصّ با آن‌كه جملگى سر به فرمانند ولى از وظائفى كه در برابر پادشاهان برعهده دارند غافل‌اند از اين‌رو ما در اين كتاب آداب پادشاهان را گرد آورديم تا آن را الگو قرار دهند و خود را با اين آداب بيآرايند . » « 2 » كتاب جاحظ گذشته از اين‌كه خود بارزترين نمونهء اين ادبيات جديد عربى است جامع‌ترين نمونهء آن‌هم به شمار مىرود ، زيرا در همهء آن رشته‌هاى مختلفى كه پيش از اين از آنها سخن رفت در اين كتاب نمونه‌هائى مىتوان يافت ولى آنچه در اين توضيح مورد توجه است آن بخش از آن است كه با عنوان « باب

--> ( 1 ) . دربارهء اين كتاب نگاه كنيد به نوشته‌اى از محمّد محمّدى با عنوان « كتاب التاج للجاحظ و علاقته بكتب « تاجنامه » فى الادب الفارسى الساسانى » با خلاصهء آن به زبان فارسى در مجلهء الدراسات الادبيّة ، شمارهء اول سال اوّل ، بهار 1338 ه . ش ( 1959 م ) ص 24 - 67 . دانشگاه لبنان ، بيروت . ( 2 ) . كتاب التاج فى اخلاق الملوك . للجاحظ ، بتحقيق الاستاذ احمد زكى باشا ، المطبعة الاميرية ، بالقاهره 1322 ه . ق و 1914 م ، ص 2 .